Skip to main content
x

अत्रे, प्रल्हाद केशव

पटकथा, संवाद, गीतलेखक, निर्माता, दिग्दर्शक

 

प्रल्हाद केशव अत्रे हे बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व होते. कवी, विडंबनकार, नाटककार, पत्रकार, विनोदी लेखक आणि पट्टीचा वक्ता अशी सर्व क्षेत्रे त्यांनी आपल्या कर्तृत्वाने गाजवली होती. १९३२ साली चित्रपट बोलू लागल्यावर या नव्या माध्यमाबद्दल अनेक मराठी साहित्यिकांना कुतूहल होते. आचार्य अत्रे हे त्यापैकी एक. चित्रपटात मात्र ते निमंत्रणावरून आले. १९३३ साली आचार्य अत्रे यांचे साष्टांग नमस्कारहे विनोदी नाटक गाजत होते.

पुण्याला दादासाहेब तोरणेंचा सरस्वती सिनेटोन स्टुडिओ होता. त्यांनी आचार्य अत्रे यांना पुढच्या बोलपटांची कथा लिहायला बोलावले, पण हा चित्रपट तयार झालाच नाही. दरम्यान सांगलीहून बेडेकर यांनी ठकीचे लग्नचे संवाद लिहायला त्यांना बोलवले आणि बाबूराव पेंढारकरांनी हंस पिक्चर्ससाठी तिसरे निमंत्रण दिले. हंससाठी त्यांनी धर्मवीर’ (१९३७) या चित्रपटाची पटकथा लिहिली. मा. विनायक यांनी तो चित्रपट दिग्दर्शित केला. अत्रे लेखक, विनायक दिग्दर्शक असे हंसचे प्रेमवीर’, ‘ब्रम्हचारी’, ‘ब्रॅण्डीची बाटलीहे विनोदी आणि अर्धांगीअसे गंभीर चित्रपट तयार झाले. सर्वच विनोदी चित्रपट गाजले, पण त्यातल्या त्यात ब्रम्हचारीया चित्रपटाने रसिकांना मोहिनी घातली. यमुनाजळी खेळू खेळ कन्हैयाया अत्रे यांच्या गाण्याने अतोनात लोकप्रियता मिळवली.

चित्रपटांची लोकप्रियता लक्षात घेऊन अत्रे यांनी लिमिटेड कंपनी काढण्याची कल्पना मांडली. बाबूराव पेंढारकर यांनी ती उचलून धरली. त्यानंतर हंसचे नवयुग चित्रपट लि. कंपनीमध्ये रूपांतर झाले आणि ती कंपनी कोल्हापूरहून पुण्यात आली. अशा प्रकारे अत्रे यांनी नवयुग स्टुडिओसुरू केला. नवयुगसाठी आचार्य अत्रेंनी लपंडावहा चित्रपट लिहिला. नवयुगने के. नारायण काळे यांना दिग्दर्शनाचे काम दिले. लपंडावपूर्ण झाल्यावर संत सखूदिग्दर्शित करायचे मा. विनायक यांनी नाकारल्यावर अत्रे नवयुगचा राजीनामा देऊन बाहेर पडले. म्हणजे प्रभातच्या आधी एक वर्ष नवयुगकंपनी फुटली आणि आचार्य अत्रे मुंबईत आले. त्यांनी परळला भाडे करारावर स्टुडिओ घेतला आणि पायाची दासीहा चित्रपट लिहिला. तोही लोकप्रिय ठरला. पायाची दासीतील अंगणात फुलल्या जाईजुईऐन दुपारी एकटी अशीही गाणी गाजली. त्यानंतर आचार्य अत्रे यांनी वसंतसेनाहा हिंदी-मराठी चित्रपट निर्माण केला. गजानन जागीरदारांना त्याचे दिग्दर्शन दिले. पण वसंतसेनाने त्यांना प्रचंड अपयश दिले. कर्जाचा डोंगर उभा राहिला. त्यानंतर बाईलवेडा’ (१९४३), ‘मोरूची मावशी’ (१९४८) ब्रम्हघोटाळा’ (१९४९), ‘ही माझी लक्ष्मी’ (१९५१), ‘श्यामची आई’ (१९५३), ‘महात्मा फुले’ (१९५४) हे चित्रपट काढून आचार्य अत्रे यांनी अत्रे पिक्चर्सबंद केली आणि संयुक्त महाराष्ट्राच्या लढ्यात उडी घेतली. त्यासाठी त्यांनी दै. मराठाहे वृत्तपत्र सुरू केले.

श्यामची आईला सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचे राष्ट्रपती सुवर्णपदक मिळाले. महात्मा फुलेला रौप्यपदक मिळाले. मोरूची मावशीपासून कथा-पटकथा-संवाद याबरोबरच पुढच्या सर्व चित्रपटांचे दिग्दर्शनही आचार्य अत्रे यांनी केले. पण आर्थिक परिस्थिती ओढगस्तीची राहिली. त्यांना चित्रमंदिर स्टुडिओविकावा लागला, तसेच हिंदी चित्रपटसृष्टीशी स्पर्धा सुरू झाल्यामुळे अत्रे चित्रपटसृष्टीतून बाहेर पडले.

- सुधीर नांदगावकर