Skip to main content
x

आंबेडकर, भीमराव रामजी

 

फाट बुद्धिमत्ता, सर्वांगीण व्यासंग, असीम ग्रंथप्रेम आणि प्रचंड ज्ञानलालसा यांच्या जोरावर मिळविलेले सर्व यश डॉ. आंबेडकरांनी भारतातील जातिनिर्मूलनाच्या व दलितांच्या उद्धाराच्या कारणी लावले. १९३६ मध्ये त्यांचे ‘अ‍ॅनिहिलेशन ऑफ कास्ट्स’ हे न होऊ शकलेले भाषण पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध झाले. १३ ऑक्टोबर १९४६ रोजी ‘हू वेअर द शूद्राज?’ हा त्यांचा ग्रंथ प्रसिद्ध झाला.

१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी डॉ. आंबेडकरांनी महास्थवीर चंद्रमणी यांच्या हस्ते बौद्ध धर्माची दीक्षा सपत्नीक घेतली आणि आपल्या लाखो अनुयायांना स्वहस्ते बौद्ध धर्माची दीक्षा देऊन स्वत: तयार केलेल्या बावीस प्रतिज्ञा त्यांच्याकडून वदवून घेतल्या. या घटनेने भारतीय राजकारणाला व समाजकारणाला क्रांतिकारक वळण लागले. दलितांच्या ठिकाणी आत्मसन्मानाची व दलितेतरांच्या ठिकाणी आत्मपरीक्षणाची भावना उत्पन्न झाली. तसेच आपल्या सामाजिक इतिहासाचे वस्तुस्थितीजनक चित्र पाहण्याची निकडही त्यामुळेच समाजधुरीणांना जाणवली. या सर्वांमधूनच आंबेडकरी चळवळ व दलित साहित्य यांचे युग अवतरले. डॉ.आंबेडकर ह्यांचे कार्यकर्तृत्व आणि विचार हेच या समाजघटकांसाठी साहित्यप्रेरणा बनले. यामुळे दलित साहित्याला आंबेडकरी चळवळीचे साहित्य असेही म्हणता येते.

आपल्या ६५ वर्षांच्या आयुष्यात डॉ. आंबेडकरांनी इतिहास, समाजशास्त्र, मानववंशशास्त्र, अर्थशास्त्र, कायदा ह्या ज्ञानक्षेत्रांतील विविध विषयांवर प्रचंड लेखन केले. त्यांच्या या लेखनातून त्यांच्या प्रगाढ बुद्धीमत्तेचा, सर्वस्पर्शी प्रतिभेचा, अपरंपार समाजविषयक तळमळीचा व लढाऊ राजकीय ध्येय-धोरणांचा विस्मयजनक प्रत्यय येतो. भारतीय समाजाच्या पारंपरिक जडण-घडणीचे त्यांना असणारे आकलन जसे त्यांच्या वाङ्मयातून प्रकट होते, तसेच कालानुरूप सामाजिक परिवर्तन घडवून आणण्याची त्यांची जिद्दही त्यातून व्यक्त होते. शतकानुशतके केवळ अन्याय व अवहेलना यांचेच धनी असणार्‍या आपल्या दलित बांधवांच्या उन्नतीसाठी त्यांनी आमरण कष्ट उपसले आणि आपले विचार भाषणांतून व लेखनांतून तळमळीने मांडले. भारताच्या सामाजिक वास्तवाची सूक्ष्म व सखोल जाण असणार्‍या डॉ. आंबेडकरांना बदलत्या काळानुरूप समाजपरिवर्तन घडवून आणण्याची अनिवार ओढ लागली होती. त्यांचे सर्व लेखन त्या प्रेरणेनेच घडले. डॉ. आंबेडकरांनी इंग्रजी व मराठी या दोन्ही भाषांत लेखन केले. ‘प्रॉब्लेम ऑफ दि रूपी’ (१९२३), ‘थॉट्स ऑन पाकिस्तान’ (१९४०), ‘दि अनटचेबल्स’ (१९४९), ‘हू वेअर द शूद्राज’ हे ग्रंथ त्यांच्या विद्वत्तेचे व व्यासंगाचे निदर्शक होत. ‘दि बुद्धा अ‍ॅन्ड हिज धम्मा’ (१९५७) हा त्यांचा ग्रंथ बौद्ध धर्माचा स्वतंत्र अन्वयार्थ लावणारा ग्रंथ म्हणून मान्यता पावला आहे. त्यांचे मराठीतील बहुतेक सर्व लेखन ‘मूकनायक’, ‘बहिष्कृत भारत’ व ‘जनता’ या नियतकालिकांतून झाले आहे. त्यांच्या मराठी भाषणांचा संग्रह महाराष्ट्र शासनाने स्वतंत्र खंडांत प्रसिद्ध केला आहे. त्यांच्या लेखनातून मराठी वैचारिक निबंधवाङ्मयाचे समृद्ध असे रूप दृष्टीस पडते.

समाजपरिवर्तनासाठी साहित्य निर्मिती-

डॉ. आंबेडकर यांच्या लेखांचा महत्त्वाचा विशेष म्हणजे त्यांची आशयसंपन्नता होय. प्रत्येक लेखात त्यांनी एक मूलभूत विचार मांडला आहे. तो मांडत असताना त्यांची तर्कशुद्ध व सुसूत्र मांडणी ते करतात आणि साधार व सप्रमाण स्वमतप्रतिपादन व परमतखंडन ही लेखनसरणी अवलंबितात. उपरोध व उपहास या अस्त्रांचा सप्रयोजक उपयोग त्यांनी केला आहे. त्यामुळे त्यांचे लेखन आक्रमक, लढाऊ व युक्तिवादपूर्ण होते. त्यांचे लेख विचारसौंदर्याने नटलेले आणि प्रेरणादायी स्वरूपाचे आहेत. त्यामुळे त्यांचा विचार वाचकांच्या अंत:करणाला जाऊन भिडतो. ‘ज्यांना पायातली वाहाण म्हणून वागवले जाते त्यांनी, त्या धर्माच्या रक्षणासाठी काय म्हणून मरावे?’ ‘लोकसंग्रहाचा आग्रह म्हणजेच सत्याग्रह’, ‘समाज ही नौकाच आहे’, ‘माणसासाठी धर्म आहे’, ‘समता हे सामाजिक नीतीचे एक मुख्य तत्त्व आहे’, ‘हिंदुधर्म हा दगडाचा धर्म आहे’, ‘स्वाभिमानशून्यतेचे जीवन कंठणे नामर्दपणाचे आहे’ अशी त्यांची विधाने अचूक शरसंधान करणारी आहेत. त्यांच्या लेखनात उपमा-रूपकादी अलंकारांचा उचित वापर झाला आहे. ‘विचार हा काही एखाद्या ज्वालामुखीप्रमाणे आपोआप पेट घेत नाही’, ‘उदात्त तत्त्वांच्या मनोराज्यात गढून जाऊन व्यवहाराला विसरणार्‍या शाळेतील पोराप्रमाणे आम्ही मूर्ख नाही’, ‘सोळाव्या शतकात साधुसंतांनी सत्यशोधकी कुर्‍हाडीचे कितीतरी घाव घातले, परंतु अस्पृश्यतारूपी फोफावलेला वृक्ष त्यांच्या हातून तोडला गेला नाहीच, पण त्याचे पानसुद्धा त्याच्याने हालले नाही’, ‘बहिष्कृत भारताच्या झंझावाताने हिंदुसमाजात एक प्रकारचे तुफान आले आहे’ अशा विधानांतून वाचकांस त्यांच्या भाषा प्रभुत्वाचा प्रत्यय येतो. आपल्या लेखनातून प्रचलित म्हणी, वाक्प्रचार यांचाही उपयोग आंबेडकर करतात, ‘ज्याची तलवार खंबीर तो हंबीर’, ‘अस्तनीतले निखारे’, ‘कुर्‍हाडीचा दांडा गोतास काळ’, ‘शिळ्या कढीला ऊत आणण्याचा प्रयत्न’ इत्यादींचा उपयोग सहज केल्यामुळे त्यांच्या शैलीचे अस्सल मराठमोळे वळण लक्षात येते. इतके क्रांतिकारक विचार मांडणार्‍या व समाजपरिवर्तनाला गती देणार्‍या साहित्याची साधी दखलही आजवर मराठी वाङ्मयाच्या इतिहासात घेतली गेली नाही, ही खेदजनक वस्तुस्थिती मान्य करण्यावाचून गत्यंतर नाही. ती चूक यापुढे तरी सुधारावयास हवी.

- प्रा. डॉ. विलास खोले

संदर्भ :
१.कीर धनंजय; ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर’; पॉप्युलर प्रकाशन, मुंबई; २००७. , २.पानतावणे गंगाधर, संपादक; ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे निवडक लेख’; प्रतिमा प्रकाशन, पुणे;  १९९८. , ३.कांबळे अरुण, संपादक; ‘जनता’ पत्रातील लेख : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर; प्रतिमा प्रकाश

Add new comment

Restricted HTML

  • You can align images (data-align="center"), but also videos, blockquotes, and so on.
  • You can caption images (data-caption="Text"), but also videos, blockquotes, and so on.
  • You can use shortcode for block builder module. You can visit admin/structure/gavias_blockbuilder and get shortcode, sample [gbb name="page_home_1"].
  • You can use shortcode for block builder module. You can visit admin/structure/gavias_blockbuilder and get shortcode, sample [gbb name="page_home_1"].