Skip to main content
x

साळवी, दिनकर शिवराम

चरित्र अभिनेता

 

दिनकर शिवराम साळवी उर्फ दादा साळवी यांचा जन्म फणसोब, जिल्हा रत्नागिरी येथे झाला. शालेय शिक्षण पार पडताच साळवी पोलीस खात्यात शिरले. ते गावात सणासुदीला आणि जत्रेमध्ये नाटकातून कामही करत. नाटककार टिपणीस यांनी त्यांचे काम पाहिले आणि ते साळवींना घेऊन मुंबईत आले. के.बी. आठवले हे त्या वेळेस शेठ वझीर अझीज यांच्या एक्सलसिअर फिल्म कंपनीत व्यवस्थापक, नट आणि दिग्दर्शक म्हणून काम पाहत. त्यांना चित्रपटात काम करण्यासाठी सुशिक्षित माणसांची गरज भासत असे. त्यांनी साळवी यांना २५ रु. पगारावर कंपनीत नोकरीस तत्काळ घेतले. खून-ए-नाहक’ (१९२८) या पहिल्या मूकपटात साळवी यांना भूमिका दिली. चित्रपटातले साळवींचे काम पाहून इंपीरियल फिल्म कंपनीने त्यांना आपल्याकडे बोलावून घेतले व त्यांना पगारही वाढवून मिळाला. इंपीरियलमध्ये साळवींनी मदनमंजरी’, ‘इंदिरा बी.ए.’, ‘भोलाशिकार’, ‘सिनेमा गर्ल’, ‘हमारा हिंदुस्थान’, ‘रात की बात’, ‘खुदा की शानअसे पंधरा-वीस मूकपट केले. तसेच पॅरामाऊंट फिल्म कंपनीसाठी जयंत देसाई दिग्दर्शित पोलादी पेहलवानहा चित्रपट केला.

आलम आराया पहिल्या बोलपटातही साळवींची भूमिका होती. दादासाहेब तोरणे यांच्या सरस्वती सिनेटोनसाठी साळवींनी औट घटकेचा राजा’, ‘भक्त प्रल्हाद’, ‘छत्रपती संभाजी’, ‘ठकसेन राजपुत्रहे चित्रपट केले. छत्रपती संभाजीया चित्रपटात ते कलुषा कबजीच्या भूमिकेत होते. त्यांची भूमिका पाहून कोल्हापूरच्या हंस चित्रने त्यांना निमंत्रण पाठवले आणि चांगला तीन आकडी पगारही देऊ केला.

१९३७ सालचा प्रेमवीरहा त्यांचा हंसमधला पहिला चित्रपट आणि तेथूनच मा. विनायक आणि दादा साळवी ही जोडी जमली. ब्रह्मचारीया चित्रपटामध्ये साळवी नायिकेच्या वडिलांच्या (वन अधिकार्‍याच्या) भूमिकेत होते. त्यांची ही भूमिका पाहून दुर्गा खोटे यांनी साळवींना सवंगडीया आपल्या चित्रपटात भूमिका दिली. हंसच्या ब्रँडीची बाटलीमध्ये त्यांनी दारूबाज हेडक्लार्कची भूमिका केली. देवतामध्ये प्रेमळ पिता, ‘अर्धांगीत अरुंधती एम.ए. या पदवीधर विदुषीचा नवरा प्रोफेसर वसिष्ठ यांची भूमिका केली.

हंस पिक्चर्सचे पुढे नवयुग चित्रपट लिमिटेडमध्ये रूपांतर झाले. अमृतहा त्या कंपनीचा चित्रपट होता. त्या चित्रपटात कोकणातील सावकार म्हणजे खोत यावर बाप्पा हे पात्र बेतले होते. त्यातील इरसाल बाप्पा आणि साधाभोळा कृष्णा चांभार (बाबूराव पेंढारकर) यांची पडद्यावरील अभिनयाची जुगलबंदी पाहण्यासारखी होती.

नवयुगमध्ये साळवी यांनी संगम’, ‘पहिली मंगळागौर’, ‘तुझाचहे चित्रपट केले. सर्व चित्रपटांतील त्यांचा अभिनय अप्रतिम झाला होता. मा. विनायकांनी नवयुग कंपनी सोडली व प्रफुल्लही स्वत:ची चित्रसंस्था स्थापन केली आणि माझं बाळहा गंभीर विषयावरचा चित्रपट निर्माण केला. त्या चित्रपटात दादा साळवी हे बॅरिस्टर मनोहरच्या मुख्य भूमिकेत होते. त्यांच्या या भूमिकेबद्दल वर्तमानपत्रातून रकानेचे रकाने भरून कौतुक करण्यात आले. चिमुकला संसार’, ‘गजाभाऊ’, ‘बडी माँ’, ‘सुभद्राया मा. विनायकांच्या चित्रपटांतून साळवी यांनी एकाहून एक सरस भूमिका रंगवल्या. १९४७ मध्ये मा. विनायकांचा मृत्यू झाला आणि प्रफुल्ल बंद पडली. तेव्हा व्ही. शांताराम यांनी दादा साळवी यांना डॉ. कोटणीस की अमर कहानीमध्ये डॉ. चोळकरांची भूमिका दिली, तर जयंत देसाई यांच्या तदवीरमध्ये खलनायक, तर महाराणा प्रतापमध्ये राणा प्रतापच्या मध्यवर्ती भूमिकेत होते.

प्रभात फिल्म कंपनीने त्यांना रामशास्त्रीबोलपटासाठी बोलावले. साळवींनी हा चित्रपट नाकारला. १९४७ सालातच मंगल पिक्चर्सनी त्यांना जिवाचा सखाया चित्रपटात खलनायकाची भूमिका दिली. त्यानंतर मराठी चित्रपटातून त्यांची घोडदौड सुरू झाली. त्यांनी पाटलाचा पोर’, ‘वादळ’, ‘कांचनगंगा’, ‘कुलदैवत’, ‘सांगत्ये ऐका’, ‘शिकलेली बायको’, ‘अंतरीचा दिवा’, ‘उमज पडेल तर’, ‘भैरवी’, ‘कन्यादानया चित्रपटांत भूमिका केल्या. आपल्या सुनेचा पुनर्विवाह लावून देणारा सासरा ही कन्यादानया चित्रपटातील भूमिका खूपच गाजली. त्यानंतर त्यांनी सवाल माझा ऐका’ ‘मल्हारी मार्तंड’, ‘जानकीयांसारखे अनेक चित्रपट केले.

साळवी यांनी इंपीरियल फिल्म कंपनीत असताना नटी सखूबाईशी प्रेमविवाह केला होता. हिंदी चित्रपटसृष्टीतील मराठी कलाकारांचा हा पहिला प्रेमविवाह. त्या वेळेस हा विवाह चर्चेचा विषय ठरला होता.

दादा साळवी यांचे पुण्यात निधन झाले.

- द.भा. सामंत