Skip to main content
x

अर्जुनवाडकर, कृष्ण श्रीनिवास

         कृष्ण श्रीनिवास अर्जुनवाडकर यांचा जन्म बेळगाव येथे एका व्युत्पन्न घराण्यात झाला. त्यांचे पहिले शिक्षण वडिलांकडे आणि नंतर पुण्यातील बापटशास्त्री यांच्या आचार्यकुलात झाले. तिथेच त्यांना प्राचीन पाठशाला पद्धतीने अद्वैत वेदान्तकोविदही पदवी प्राप्त झाली. त्यानंतर आधुनिक पद्धतीने संस्कृत-अर्धमागधी या विषयांसह पदव्युत्तर पदवीही प्राप्त झाली. वाडिया महाविद्यालय, पुणे (१९५५-६०), .. महाविद्यालय, पुणे (१९६१-७९) आणि मुंबई विद्यापीठ (१९७९-८६) येथे त्यांनी संस्कृतविद्या, अर्धमागधी आणि मराठी व्याकरण या विषयांचे प्रदीर्घकाल अध्यापन केले. संस्कृत आणि मराठी या दोन्हींतील डॉक्टरेट पदवीसाठी त्यांना मार्गदर्शक म्हणून पुणे आणि मुंबई विद्यापीठाची मान्यता मिळाली होती.

अर्जुनवाडकर हे भारत सरकारच्या संस्कृत भाषा आयोगाचे सदस्य होते. कॅनडातील युनिव्हर्सिटी ऑफ ब्रिटिश कोलंबियात अभ्यागत अध्यापक (१९७३-७४) आणि इंटरनॅशनल ऑथर्स’, ‘रायटर्स हूज हूआणि मेन ऑफ अचिव्हमेंटया ब्रिटिश संदर्भग्रंथांत त्यांच्या नावाचा समावेश झाला आहे. ते निवृत्तीनंतर सलग पंधरा वर्षे (१९७५-९०) ज्ञानप्रबोधिनीच्या संत्रिकाया संस्थेचे निदेशक म्हणून कार्यरत होते. बेल्जियम, जर्मनी आणि लंडन येथे त्यांनी योगशास्त्रावर अनेक व्याख्याने दिली.

अर्जुनवाडकर यांनी संस्कृत, मराठी, इंग्रजी आणि प्राकृत या भाषांतून चौफेर लेखन केले. कण्टकाञ्जलि:’, ‘चुक्रनीति:’, ‘पाण्डित्यप्रकाश:’, ‘प्राणरक्षास्तोत्रम्’, ‘कौशिकीयोपनिषद्’, ‘गीताखिलाध्याय’, ‘प्रीतगौरीगिरीशम्’, ‘जनपति-अथर्वशीर्षम्या त्यांच्या शैलीदार संस्कृत रचनांमध्ये खुसखुशीत उपरोध आणि चरचरीत उपहास यांचा सुरेख संगम आढळतो. महाराष्ट्र राज्य शिक्षण विभागासाठी संस्कृत भारतीया पाठ्यपुस्तक मालिकेसह मराठी व्याकरण : वाद आणि परिवाद’, ‘मराठी घटना, रचना परंपरा’, ‘अर्धमागधी घटना आणि रचना’, संपादनशास्त्रास आदर्शभूत ठरलेल्या, ‘शास्त्रीय मराठी व्याकरणया मोरो केशव दामले यांच्या आणि महाराष्ट्र प्रयोग चन्द्रिकाया वेंकटमाधव यांच्या ग्रंथाची त्यांनी चिकित्सक आवृत्ती केली. योग एक्स्प्लेण्डयासारख्या ग्रंथाबरोबरच त्यांनी तीनशेहून अधिक संशोधनपर लेखांचे लेखन केले.

मराठी व्याकरणाचा इतिहासया पुस्तकासाठी त्यांना साहित्यसम्राट न.चिं. केळकरपुरस्कार, संस्कृतसेवेसाठी आचार्य पाणिनीपुरस्कार, टिळक महाविद्यालय, पुणे यांचे बेहरेसुवर्णपदक, वेदशास्त्रोत्तेजक सभेचा नानासाहेब पेशवेपुरस्कार, महाराष्ट्र शासनाचा कालिदासपुरस्कार आणि अत्यंत प्रतिष्ठेचा राष्ट्रपतीपुरस्कार अशा असंख्य पुरस्कारांचा सन्मान त्यांना लाभला. त्यांच्या मम्मटकृत काव्यप्रकाशया भारदस्त ग्रंथास (पृ. ९८६) महाराष्ट्र राज्य समीक्षापुरस्काराने गौरविण्यात आले.

प्राचीन पाठशाला पद्धतीच्या संस्कृत शिक्षणातून लाभलेली शास्त्रीय चिकित्सक वृत्ती आणि आधुनिक शिक्षणपद्धतीतून लाभलेला खुला दृष्टिकोन यांचा सुरेख समतोल अर्जुनवाडकरांच्या लेखनात दिसतो. सौम्य, तरीही वेधक बोलणे, प्रदीर्घ विचारांती मतप्रदर्शन, परखड लेखन आणि अथक परिश्रम करण्याचे सामर्थ्य हे त्यांचे प्रकर्षाने जाणवणारे गुण.

ग्रंथ कोणताही असो, त्याच्या मुळाशी जाऊन विषय समजावून सांगणे आणि ज्ञानाचा प्रसार विस्तृत रूपाने झाला पाहिजे या दृष्टीने अत्यंत शिस्तबद्ध रीतीने ग्रंथनिर्मिती करणे ही कृष्ण श्रीनिवास अर्जुनवाडकर यांची शिक्षक आणि लेखक म्हणून वैशिष्ट्ये सांगता येतील.

संस्कृत साहित्याचा साक्षेपी अभ्यासक, निरलस वैयाकरण, प्रकाशचित्रणाचा छांदिष्ट आणि सतत नवनवीन विषयांच्या अध्ययनात गढलेले हे व्यक्तिमत्त्व होते.

डॉ. परिणीता देशपांडे

 

Add new comment

Restricted HTML

  • You can align images (data-align="center"), but also videos, blockquotes, and so on.
  • You can caption images (data-caption="Text"), but also videos, blockquotes, and so on.
  • You can use shortcode for block builder module. You can visit admin/structure/gavias_blockbuilder and get shortcode, sample [gbb name="page_home_1"].
  • You can use shortcode for block builder module. You can visit admin/structure/gavias_blockbuilder and get shortcode, sample [gbb name="page_home_1"].